Մարդու իրավունքները փակ հաստատություններում

Situation in Armenia

Ձերբակալված, կալանավորված անձանց, դատապարտյալների իրավունքները, ազատությունները և պարտականությունները սահմանվում են ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքով։

Բացի այդ ձերբակալված անձին արգելանքի և կալանավորված անձին կալանքի տակ պահելու ընդհանուր սկզբունքները, պայմանները և կարգը, նրանց իրավունքները, դրանց ապահովման երաշխիքները, նրանց պարտականությունները, ինչպես նաև արգելանքից և կալանքից ազատելու կարգը սահմանվում են «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» ՀՀ օրենքով։

Դատապարտյալի իրավական վիճակը, նրա իրավունքներն ու ազատություններն ապահովելու երաշխիքները, պատժի կատարման հետ միացված բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու, առանձին պատժատեսակներ կատարելու, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում փորձաշրջան նշանակելու և փորձաշրջանի ընթացքում վերահսկողություն իրականացնելու, ինչպես նաև պատժից ազատելու կարգը ամրագրված են ՀՀ քրեակատարողական օրենսգրքում։

2004 թվականին ՀՀ արդարադատության նախարար ՔՀ-66-Ն հրամանով ստեղծվել է քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ։ Խմբում ընդգրկված են հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Խումբը վերահսկողությունն իրականացնում է քրեակատարողական հիմնարկներ և մարմիններ այցելություններ կատարելու և կատարված այցելությունների հիման վրա հաշվետվություններ՝ ընթացիկ, տարեկան, հրատապ, ներկայացնելու միջոցով։ 

Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական վերահսկողությունն իրականացվում է ՀՀ ոստիկանության  պետի 2005 թվականի հունվարի 14-ի Ա1-Ն հրամանով հաստատված ՀՀ ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից։

ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարության հատուկ հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում մշտադիտարկում իրականացնելու նպատակով ձևավորվել է հասարակական դիտորդների խումբ, որի գործունեության կարգը հաստատվել է ՀՀ ԿԳՆ 493-Ն հրամանի համաձայն։

Խմբի գործունեության նպատակներից է երեխայի իրավունքների պաշտպանության հասարակական մշտադիտարկման իրականացումը, հաստատություններում մարդու իրավունքների խախտումների բացահայտումը և կանխարգելմանն ուղղված առաջարկությունների ներկայացումը։

Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից առավել հաճախ հայտնաբերվող խախտումներից է մարդուն ՁՊՎ-ում օրենքով սահմանված 72 ժամից ավել պահելը, առանց կալանավորումը՝ որպես խափանման միջոց կիրառելու մասին դատարանի որոշման։ Նշված երևույթը հանդիսանում է ոչ միայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված նորմերի խախտում, այլև Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 9-րդ հոդվածով և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով երաշխավորված ազատության և անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի խախտում[1]։

ՁՊՎ-ներում առաջնային խնդիրներից է բուժակի հաստիքի բացակայությունը[2]։ «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» օրենքի 21-րդ հոդվածի համաձայն ձերբակալված անձի մոտ մարմնական վնասվածք հայտնաբերելու դեպքում ձերբակալվածներին պահելու վայրի բուժաշխատողը անհապաղ կատարում է բուժզննություն, որին կարող է մասնակցել ձերբակալված անձի ընտրած բժիշկը: 

Օրենքը ավելի քան հստակ սահմանել է ՁՊՎ-ում աշխատող բժշկի անհրաժեշտությունը, սակայն փաստացի մինչ օրս ՁՊՎ-ում բուժակ չի աշխատում, առաջին բուժօգնությունը թողնվում է օրվա հերթապահ ոստիկանի վրա, ով չունի բժշկական տարրական գիտելիքներ, հետո էլ շտապօգնության աշխատակազմի վրա[3]։

Քրեակատարողական հիմնարկներում ազատազրկվածների նկատմամբ վատ վերաբերմունքի դրսևորումները դժվար բացահայտելի են։  Դիտորդների խմբի կողմից բացահայտված վատ վերաբերմունքի դեպքերում հիմնարկի կողմից չեն գրանցվում հատուկ միջոցների կիրառման դեպքերը (ձեռնաշղթաներ, մահակներ և այլն), իսկ բուժանձնակազմը չի գրանցում ազատազրկվածների ստացված վնասվածքները։ Ազատազրկվածները հիմնականում դժվարությամբ են բողոքներ կամ տեղեկություններ տրամադրում իրենց կամ այլ անձանց նկատմամբ կիրառված բռնությունների վերաբերյալ[4]։   

Վերջին տարիներին քրեակատարողական հիմնարկներում նկատվում է գերբնակեցվածություն։ Յուրաքանչյուր կալանավորի բաժին է հասնում 2քմ-ից պակաս տարածք, մինչդեռ համաձայն ՀՀ օրենսդրության, ինչպես նաև միջազգային չափանիշների պետք է հատկացվի առնվազն 4քմ տարածք։ Գերբնակեցումը առաջացնում է առողջահոգեբանական խնդիրներ, թթվածնային քաղց, առողջության վատթարացում, հոգեկան լարվածություն և կոնֆլիկներ։ Այս պայմանները Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից որակվում են որպես դաժան կամ անմարդկային, արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունք, առանձին դեպքերում նաև խոշտանգում[5]։


[1] «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2006 թվականի ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսների գործունեության մասին», էջ 66

[2] «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 175

[3] «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 167

[4] ՀՀ ԱՆ քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ «ՀՀ ԱՆ Քրեակատարողական համակարգը 2008 թվականին հաշվետվություն», էջ 9

[5]http://hra.am/am/point-of-view/2010/07/26/statement

Ձերբակալված, կալանավորված անձանց, դատապարտյալների իրավունքները, ազատությունները և պարտականությունները սահմանվում են ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքով։

Բացի այդ ձերբակալված անձին արգելանքի և կալանավորված անձին կալանքի տակ պահելու ընդհանուր սկզբունքները, պայմանները և կարգը, նրանց իրավունքները, դրանց ապահովման երաշխիքները, նրանց պարտականությունները, ինչպես նաև արգելանքից և կալանքից ազատելու կարգը սահմանվում են «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» ՀՀ օրենքով։

Դատապարտյալի իրավական վիճակը, նրա իրավունքներն ու ազատություններն ապահովելու երաշխիքները, պատժի կատարման հետ միացված բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու, առանձին պատժատեսակներ կատարելու, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում փորձաշրջան նշանակելու և փորձաշրջանի ընթացքում վերահսկողություն իրականացնելու, ինչպես նաև պատժից ազատելու կարգը ամրագրված են ՀՀ քրեակատարողական օրենսգրքում։

2004 թվականին ՀՀ արդարադատության նախարար ՔՀ-66-Ն հրամանով ստեղծվել է քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ։ Խմբում ընդգրկված են հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Խումբը վերահսկողությունն իրականացնում է քրեակատարողական հիմնարկներ և մարմիններ այցելություններ կատարելու և կատարված այցելությունների հիման վրա հաշվետվություններ՝ ընթացիկ, տարեկան, հրատապ, ներկայացնելու միջոցով։ 

Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական վերահսկողությունն իրականացվում է ՀՀ ոստիկանության  պետի 2005 թվականի հունվարի 14-ի Ա1-Ն հրամանով հաստատված ՀՀ ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից։

ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարության հատուկ հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում մշտադիտարկում իրականացնելու նպատակով ձևավորվել է հասարակական դիտորդների խումբ, որի գործունեության կարգը հաստատվել է ՀՀ ԿԳՆ 493-Ն հրամանի համաձայն։

Խմբի գործունեության նպատակներից է երեխայի իրավունքների պաշտպանության հասարակական մշտադիտարկման իրականացումը, հաստատություններում մարդու իրավունքների խախտումների բացահայտումը և կանխարգելմանն ուղղված առաջարկությունների ներկայացումը։

Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից առավել հաճախ հայտնաբերվող խախտումներից է մարդուն ՁՊՎ-ում օրենքով սահմանված 72 ժամից ավել պահելը, առանց կալանավորումը՝ որպես խափանման միջոց կիրառելու մասին դատարանի որոշման։ Նշված երևույթը հանդիսանում է ոչ միայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված նորմերի խախտում, այլև Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 9-րդ հոդվածով և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով երաշխավորված ազատության և անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի խախտում[1]։

ՁՊՎ-ներում առաջնային խնդիրներից է բուժակի հաստիքի բացակայությունը[2]։ «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» օրենքի 21-րդ հոդվածի համաձայն ձերբակալված անձի մոտ մարմնական վնասվածք հայտնաբերելու դեպքում ձերբակալվածներին պահելու վայրի բուժաշխատողը անհապաղ կատարում է բուժզննություն, որին կարող է մասնակցել ձերբակալված անձի ընտրած բժիշկը: 

Օրենքը ավելի քան հստակ սահմանել է ՁՊՎ-ում աշխատող բժշկի անհրաժեշտությունը, սակայն փաստացի մինչ օրս ՁՊՎ-ում բուժակ չի աշխատում, առաջին բուժօգնությունը թողնվում է օրվա հերթապահ ոստիկանի վրա, ով չունի բժշկական տարրական գիտելիքներ, հետո էլ շտապօգնության աշխատակազմի վրա[3]։

Քրեակատարողական հիմնարկներում ազատազրկվածների նկատմամբ վատ վերաբերմունքի դրսևորումները դժվար բացահայտելի են։  Դիտորդների խմբի կողմից բացահայտված վատ վերաբերմունքի դեպքերում հիմնարկի կողմից չեն գրանցվում հատուկ միջոցների կիրառման դեպքերը (ձեռնաշղթաներ, մահակներ և այլն), իսկ բուժանձնակազմը չի գրանցում ազատազրկվածների ստացված վնասվածքները։ Ազատազրկվածները հիմնականում դժվարությամբ են բողոքներ կամ տեղեկություններ տրամադրում իրենց կամ այլ անձանց նկատմամբ կիրառված բռնությունների վերաբերյալ[4]։   

Վերջին տարիներին քրեակատարողական հիմնարկներում նկատվում է գերբնակեցվածություն։ Յուրաքանչյուր կալանավորի բաժին է հասնում 2քմ-ից պակաս տարածք, մինչդեռ համաձայն ՀՀ օրենսդրության, ինչպես նաև միջազգային չափանիշների պետք է հատկացվի առնվազն 4քմ տարածք։ Գերբնակեցումը առաջացնում է առողջահոգեբանական խնդիրներ, թթվածնային քաղց, առողջության վատթարացում, հոգեկան լարվածություն և կոնֆլիկներ։ Այս պայմանները Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից որակվում են որպես դաժան կամ անմարդկային, արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունք, առանձին դեպքերում նաև խոշտանգում[5]։


[1] «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2006 թվականի ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսների գործունեության մասին», էջ 66

[2] «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 175

[3] «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 167

[4] ՀՀ ԱՆ քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ «ՀՀ ԱՆ Քրեակատարողական համակարգը 2008 թվականին հաշվետվություն», էջ 9

[5]http://hra.am/am/point-of-view/2010/07/26/statement

>>



  • Early Conditional Release System is not predictable for Prisoners

    24.10.2014 | Position
    The early conditional release (ECR) system in Armenia lacks clear criteria and does not work effectively. In 2013 only five per cent of inmates eligible for ECR were released. Decisions of the Independent Board on not approving ECR are not grounded and are not subject to appeal. The stakeholders do not deny that the system needs to be reformed.

  • Representatives of the Ministry of Justice discussed with CSI issues related to early conditional release system

    11.07.2014 | News
    On 10 July, a meeting between Deputy Minister of Justice Suren Qrmoyan and, Norayr Balayan, Head of Department of legal support of the system of MoJ and CSI President Arman Danielyan as well as representatives of CSI’s human rights department, and Hayk Khemchyan, Project Coordinator of the of the Council of Europe “Support to the Establishment of Probation Service in RA” project was held at CSI premises.

  • Armenian delegation studied Georgian experience in use of probation and alternative punishments

    05.07.2014 | Position
    On June 30-July 2, 2014 a delegation representing various governmental institutions of the Republic of Armenia visited Georgia to study Georgia’s experience in establishment and operation of the probation system and practice of use of non-custodial sentences and measures. The study trip was organized by Civil Society Institute non-governmental organization and Penal Reform International.

  • Conference and Rock Concert Against Torture and Impunity

    27.06.2014 | Position
    On 26 June, Civil Society Institute and Foundation Against Violation of Law NGOs organized a number of events to commemorate the United Nations’ International Day of Support to Victims of Torture. The organizations disseminated a joint announcement stating that the ineffective investigation and impunity have remained as a serious problem in cases of torture.

  • GrishaVirabyan’s case will be sent to new investigation

    02.06.2014 | News
    On May 22, the Court of first instance has granted Grisha Virabyan's claim, which requested to take into account the judgment of the ECHR against Armenia and recognize as ill-founded the 2005 decision to close Mr. Virabyan’s case on subjecting him to torture and send the case to proper pre-trial investigation.

  • Next