Սեփականության իրավունք

Situation in Armenia

<p style="text-align: justify;">Վերջին տասը տարիների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում բավականին լայն կիրառություն է ստացել «պետության կարիքների զոհեր» արտահայտությունը: Այս ալիքը սկսվեց Հյուսիսային պողոտայի գործերից: Կարելի է փաստել, որ անկախ Հայաստանում այն  առաջին զանգվածային սեփականազրկման գործընթացն էր հասարակության և պետության կարիքների անվան տակ: <p><p style="text-align: justify;">Այդ աղմկահարույց գործընթացին հաջորդեցին մի շարք օրենսդրական փոփոխություններ: Մասնավորապես, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կողմից 18.04.2006թ. թիվ ՍԴՈ-630 որոշմամբ ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչվեց ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 218-րդ հոդվածը, ընդունվեց և 2006թ., դեկտեմբերի 30-ին ուժի մեջ մտավ «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքը:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ Սահմանադրական դատարանը, 14 հուլիսի 2009թ. թիվ ՍԴՈ-815 որոշմամբ կրկին ընդգծեց, որ գերակա հանրային շահի առկայությունն այն պայմանն է, որի պարագայում հնարավոր է դառնում սեփականության օտարումը պետության և հասարակության կարիքների համար: Սահմանադրական դատարանը ընդգծեց, որ դատարանը պարտավոր է պատասխան տալ  հետևյալ հարցերին. նախ' տվյալ սեփականության օտարման առնչությամբ առկա է հասարակության և պետության կարիքը, թե' ոչ, երկրորդ' այդ կարիքը պայմանավորված է միայն բացառիկ' գերակա հանրային շահով, թե' ոչ: Այդ հարցերի պատասխանների դեպքում կարող է հետագա գործընթացն օրենքով նախատեսված շարունակությունն  ունենալ:</p><p style="text-align: justify;">Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիան հռչակում է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իր գույքից անարգել օգտվելու իրավունք և ոչ ոքի չի կարելի զրկել սեփական գույքից, բացառությամբ ի շահ հանրության և այն պայմաններով, որոնք նախատեսված են օրենքով ու միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներով: Եվրոպական դատարանը սեփականության իրավունքից զրկելու գործընթացը դիտարկում է մի քանի տեսանկյունից՝ հաջորդաբար կիրառելով այդ չափանիշները: <p><p style="text-align: justify;">Առաջին հերթին պետք է բավարարված լինի օրինականության պահանջը, այսինքն՝ անձը կարող է զրկվել սեփականության իրավունքից «այն պայմաններով, որոնք սահմանված են օրենքով», իսկ այս պայմանը ենթադրում է պատշաճ մակարդակի մատչելի, բավարար հստակ և կանխատեսելի ներպետական իրավունքի նորմերի առկայություն և համապատասխանություն: Այնուհետև Եվրոպական դատարանը գնահատում է գերակա հանրային շահի առկայության խնդիրը և արդարացի հավասարակշռության պահպանման պահանջը, որի ներքո քննարկվում է, թե արդյոք անձի վրա չի դրվել անհամաչափ մեծ բեռ:</p><p style="text-align: justify;">«Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքով փորձ է կատարվել սահմանել՝ գերակա հանրային շահը ինչ նպատակներ կարող է հետապնդել' տալով բավականին ընդգրկուն մեկնաբանություն, ինչը հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր դեպք ներառել այդ հասկացության ներքո: Գերակա հանրային շահը կարող է հետապնդել պետության պաշտպանության, պետության և հասարակության անվտանգության ապահովման, կրթության, առողջության սպորտի զարգացման ապահովման և այլ նպատակներ:</p><p style="text-align: justify;">Սակայն յուրաքանչյուր դեպքում ձեռքբերվող սեփականությունը բացառիկ գերակա հանրային շահ ճանաչելով՝ պետությունը պետք է հիմնավորի, որ այդ շահը օտարվող սեփականության սեփականատերերի շահից գերակայող է և նպատակի իրագործումն անհնար է առանց կոնկրետ սեփականության ձեռքբերման: Ընդ որում, եթե ձեռք է բերվում մի քանի սեփականատերերի գույք, ապա այդ հիմնավորումը պետք է տրվի նրանցից յուրաքանչյուրի գույքի ձեռքբերման կապակցությամբ: <p><p style="text-align: justify;">Սակայն գործնականում հանրային և պետական շահի անվան տակ օտարվում են սեփականությունները ի շահ որևէ մասնավոր կազմակերպության կամ անհատի: Օրինակ, Արտավազ գյուղի մոտ 80 տոկոս սեփականատերերի սեփականությունը օտարվում է գործարան կառուցելու նպատակով, իսկ գործարանը պլանավորվում է  կառուցել 1300 հեկտար հողատարածքի վրա:</p><p style="text-align: justify;">Կառավարության որոշմամբ՝ տարածքը գերակա հանրային շահ ճանաչելուց հետո ձեռք բերողը պարտավոր է իրականացնել մի շարք գործընթացներ: «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքի 10-րդ, 12-րդ, 13-րդ հոդվածներով սահմանված ժամկետում պետք է պայմանագրի նախագիծ ուղարկվի, այնուհետև՝ փոխհատուցման ենթակա գումարը դեպոզիտ մուծվի և դատարան հայց ներկայացվի օտարման պահանջով:</p><p style="text-align: justify;">Նույն օրենքի 16-րդ հոդվածը սահմանում է. եթե ձեռքբերողը այդ գործողություններից որևէ մեկը օրենքով սահմանված ժամկետների խախտմամբ է կատարում, ապա  համարվում է, որ ձեռքբերողը հրաժարվում է տվյալ սեփականությունը ձեռք բերելուց, և տվյալ սեփականության մասով բացառիկ' գերակա հանրային շահ ճանաչելու մասին բոլոր իրավական փաստաթղթերը համարվում են անվավեր:</p><p style="text-align: justify;">Կոտայքի մարզի Արտավազ և Սյունիքի մարզի Հալիձոր գյուղերի դեպքում օտարման գործընթացն իրականացվում է օրենքի կոպիտ խախտումներով: Նշված երկու դեպքում էլ սեփականատերերի մի մասին չի ուղարկվել կառավարության որոշումը, օտարման պայմանագրի նախագիծը, իսկ հայցադիմումը բոլոր սեփականատերերի մասով էլ օրենքով սահմանված ժամկետի խախտմամբ է ներկայացվել դատարան: <p><p style="text-align: justify;">Կարծես, թե պարզ իրավիճակ է, խնդիրը ժամկետները հաշվելուն է հանգում, իսկ օրերը, ամիսները հաշվելի կատեգորիա են, սակայն դատական ատյաններում նույնիսկ պարզ թվաբանությունն է սխալ իրականացվում:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ դատական ատյաններն աչք են փակում բոլոր տեսակի խախտումների վրա և  կայացնում են արդարադատության հետ որևէ ընդհանրություն չունեցող դատական ակտեր: Հայաստանի Հանրապետությունում հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման գործերով ձևավորված դատական պրակտիկան պարզապես ապշեցուցիչ է. չնայած թույլ տրված լուրջ ընթացակարգային և նյութական իրավունքի նորմերի խախտումներին, սեփականատիրոջ համար դրական ելք ունեցող դատական ակտ մինչ օրս գրեթե չկա:</p><p style="text-align: justify;">Հայաստանի Հանրապետության դեմ ներկայացվել են բազմաթիվ դիմումներ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան' սեփականության իրավունքից անօրինական զրկելու հետ կապված: Եվրոպական դատարանը մի շարք վճիռներով անդրադարձել է օգտագործման իրավունքը անօրինական դադարեցնելու խնդրին: <p><p style="text-align: justify;">Երանոսյանը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 13916/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Հովհաննիսյանն ու Շիրոյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 5065/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Մինասյանն ու Սեմերջյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 27651/05, վճիռ 23.06.2009թ.) գործերով վճիռներում դատարանը գտել է, որ դիմումատուների օգտագործման իրավունքը դադարեցվել է կամայական' օրենքի հիման վրա, որը կիրառելի չէր տվյալ դեպքում:</p><p style="text-align: justify;">Ընդհանրացնելով կարելի է փաստել, որ պետության և հասարակության կարիքների համար սեփականության օտարման դեպքերում Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքները կոպտորեն ոտնահարվում են և նույնիսկ ՀՀ սահմանադրական դատարանի, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի ակտերը չեն դրդում ՀՀ դատական ատյաններին իրականացնել արդարադատություն:</p><p>Մարիամ Ղուլյան</p><p>Լեգելատա իրավաբանական ընկերություն<br />գործընկեր, փաստաբան</p>
<p style="text-align: justify;">Վերջին տասը տարիների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում բավականին լայն կիրառություն է ստացել «պետության կարիքների զոհեր» արտահայտությունը: Այս ալիքը սկսվեց Հյուսիսային պողոտայի գործերից: Կարելի է փաստել, որ անկախ Հայաստանում այն  առաջին զանգվածային սեփականազրկման գործընթացն էր հասարակության և պետության կարիքների անվան տակ: <p><p style="text-align: justify;">Այդ աղմկահարույց գործընթացին հաջորդեցին մի շարք օրենսդրական փոփոխություններ: Մասնավորապես, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կողմից 18.04.2006թ. թիվ ՍԴՈ-630 որոշմամբ ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչվեց ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 218-րդ հոդվածը, ընդունվեց և 2006թ., դեկտեմբերի 30-ին ուժի մեջ մտավ «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքը:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ Սահմանադրական դատարանը, 14 հուլիսի 2009թ. թիվ ՍԴՈ-815 որոշմամբ կրկին ընդգծեց, որ գերակա հանրային շահի առկայությունն այն պայմանն է, որի պարագայում հնարավոր է դառնում սեփականության օտարումը պետության և հասարակության կարիքների համար: Սահմանադրական դատարանը ընդգծեց, որ դատարանը պարտավոր է պատասխան տալ  հետևյալ հարցերին. նախ' տվյալ սեփականության օտարման առնչությամբ առկա է հասարակության և պետության կարիքը, թե' ոչ, երկրորդ' այդ կարիքը պայմանավորված է միայն բացառիկ' գերակա հանրային շահով, թե' ոչ: Այդ հարցերի պատասխանների դեպքում կարող է հետագա գործընթացն օրենքով նախատեսված շարունակությունն  ունենալ:</p><p style="text-align: justify;">Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիան հռչակում է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իր գույքից անարգել օգտվելու իրավունք և ոչ ոքի չի կարելի զրկել սեփական գույքից, բացառությամբ ի շահ հանրության և այն պայմաններով, որոնք նախատեսված են օրենքով ու միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներով: Եվրոպական դատարանը սեփականության իրավունքից զրկելու գործընթացը դիտարկում է մի քանի տեսանկյունից՝ հաջորդաբար կիրառելով այդ չափանիշները: <p><p style="text-align: justify;">Առաջին հերթին պետք է բավարարված լինի օրինականության պահանջը, այսինքն՝ անձը կարող է զրկվել սեփականության իրավունքից «այն պայմաններով, որոնք սահմանված են օրենքով», իսկ այս պայմանը ենթադրում է պատշաճ մակարդակի մատչելի, բավարար հստակ և կանխատեսելի ներպետական իրավունքի նորմերի առկայություն և համապատասխանություն: Այնուհետև Եվրոպական դատարանը գնահատում է գերակա հանրային շահի առկայության խնդիրը և արդարացի հավասարակշռության պահպանման պահանջը, որի ներքո քննարկվում է, թե արդյոք անձի վրա չի դրվել անհամաչափ մեծ բեռ:</p><p style="text-align: justify;">«Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքով փորձ է կատարվել սահմանել՝ գերակա հանրային շահը ինչ նպատակներ կարող է հետապնդել' տալով բավականին ընդգրկուն մեկնաբանություն, ինչը հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր դեպք ներառել այդ հասկացության ներքո: Գերակա հանրային շահը կարող է հետապնդել պետության պաշտպանության, պետության և հասարակության անվտանգության ապահովման, կրթության, առողջության սպորտի զարգացման ապահովման և այլ նպատակներ:</p><p style="text-align: justify;">Սակայն յուրաքանչյուր դեպքում ձեռքբերվող սեփականությունը բացառիկ գերակա հանրային շահ ճանաչելով՝ պետությունը պետք է հիմնավորի, որ այդ շահը օտարվող սեփականության սեփականատերերի շահից գերակայող է և նպատակի իրագործումն անհնար է առանց կոնկրետ սեփականության ձեռքբերման: Ընդ որում, եթե ձեռք է բերվում մի քանի սեփականատերերի գույք, ապա այդ հիմնավորումը պետք է տրվի նրանցից յուրաքանչյուրի գույքի ձեռքբերման կապակցությամբ: <p><p style="text-align: justify;">Սակայն գործնականում հանրային և պետական շահի անվան տակ օտարվում են սեփականությունները ի շահ որևէ մասնավոր կազմակերպության կամ անհատի: Օրինակ, Արտավազ գյուղի մոտ 80 տոկոս սեփականատերերի սեփականությունը օտարվում է գործարան կառուցելու նպատակով, իսկ գործարանը պլանավորվում է  կառուցել 1300 հեկտար հողատարածքի վրա:</p><p style="text-align: justify;">Կառավարության որոշմամբ՝ տարածքը գերակա հանրային շահ ճանաչելուց հետո ձեռք բերողը պարտավոր է իրականացնել մի շարք գործընթացներ: «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքի 10-րդ, 12-րդ, 13-րդ հոդվածներով սահմանված ժամկետում պետք է պայմանագրի նախագիծ ուղարկվի, այնուհետև՝ փոխհատուցման ենթակա գումարը դեպոզիտ մուծվի և դատարան հայց ներկայացվի օտարման պահանջով:</p><p style="text-align: justify;">Նույն օրենքի 16-րդ հոդվածը սահմանում է. եթե ձեռքբերողը այդ գործողություններից որևէ մեկը օրենքով սահմանված ժամկետների խախտմամբ է կատարում, ապա  համարվում է, որ ձեռքբերողը հրաժարվում է տվյալ սեփականությունը ձեռք բերելուց, և տվյալ սեփականության մասով բացառիկ' գերակա հանրային շահ ճանաչելու մասին բոլոր իրավական փաստաթղթերը համարվում են անվավեր:</p><p style="text-align: justify;">Կոտայքի մարզի Արտավազ և Սյունիքի մարզի Հալիձոր գյուղերի դեպքում օտարման գործընթացն իրականացվում է օրենքի կոպիտ խախտումներով: Նշված երկու դեպքում էլ սեփականատերերի մի մասին չի ուղարկվել կառավարության որոշումը, օտարման պայմանագրի նախագիծը, իսկ հայցադիմումը բոլոր սեփականատերերի մասով էլ օրենքով սահմանված ժամկետի խախտմամբ է ներկայացվել դատարան: <p><p style="text-align: justify;">Կարծես, թե պարզ իրավիճակ է, խնդիրը ժամկետները հաշվելուն է հանգում, իսկ օրերը, ամիսները հաշվելի կատեգորիա են, սակայն դատական ատյաններում նույնիսկ պարզ թվաբանությունն է սխալ իրականացվում:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ դատական ատյաններն աչք են փակում բոլոր տեսակի խախտումների վրա և  կայացնում են արդարադատության հետ որևէ ընդհանրություն չունեցող դատական ակտեր: Հայաստանի Հանրապետությունում հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման գործերով ձևավորված դատական պրակտիկան պարզապես ապշեցուցիչ է. չնայած թույլ տրված լուրջ ընթացակարգային և նյութական իրավունքի նորմերի խախտումներին, սեփականատիրոջ համար դրական ելք ունեցող դատական ակտ մինչ օրս գրեթե չկա:</p><p style="text-align: justify;">Հայաստանի Հանրապետության դեմ ներկայացվել են բազմաթիվ դիմումներ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան' սեփականության իրավունքից անօրինական զրկելու հետ կապված: Եվրոպական դատարանը մի շարք վճիռներով անդրադարձել է օգտագործման իրավունքը անօրինական դադարեցնելու խնդրին: <p><p style="text-align: justify;">Երանոսյանը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 13916/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Հովհաննիսյանն ու Շիրոյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 5065/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Մինասյանն ու Սեմերջյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 27651/05, վճիռ 23.06.2009թ.) գործերով վճիռներում դատարանը գտել է, որ դիմումատուների օգտագործման իրավունքը դադարեցվել է կամայական' օրենքի հիման վրա, որը կիրառելի չէր տվյալ դեպքում:</p><p style="text-align: justify;">Ընդհանրացնելով կարելի է փաստել, որ պետության և հասարակության կարիքների համար սեփականության օտարման դեպքերում Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքները կոպտորեն ոտնահարվում են և նույնիսկ ՀՀ սահմանադրական դատարանի, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի ակտերը չեն դրդում ՀՀ դատական ատյաններին իրականացնել արդարադատություն:</p><p>Մարիամ Ղուլյան</p><p>Լեգելատա իրավաբանական ընկերություն<br />գործընկեր, փաստաբան</p>

>>



  • The parliament of Armenia adopted Pension Law

    15.05.2014 | News
    On May 15, the NA adopted in full the draft law on Making Amendments and Supplements to the Law on Cumulative Pension proposed by the Government of RA. According to the amendments in case a person doesn't want to join the system and make transfers to pension funds he/she has to send a respective letter addressed to his/her employer.

  • The Ombudsman appealed to the Constitutional Court with an urgent letter

    26.02.2014 | News
    On February 24 The Ombudsman appealed to the Constitutional Court with an urgent letter. As it is mentioned in the letter, "Taking into consideration the current chaos and unacceptable situation, as well the pressures on employers and citizens, I find it necessary to apply to High Court informing on the issue and its urgency".

  • Human Rights in Armenia 2012: right to property, freedom of speech and environmental issues

    28.12.2012 | Point of View
    Although the number of victims of expropriation of property for the state needs has not increased in the past year, no progress was made in the protection of the right to property through 2012. “No expropriation decisions have been made as there are no areas for expropriation left in the down town of Yerevan”, says Sedrak Baghdasaryan, Chairman of the NGO “Victims of State Needs”.

  • “The RA government cheats the European Court”: Sedrak Baghdasaryan

    06.04.2012 | Point of View
    “The Victims of State Needs” non-governmental organization has found out whom those apartments actually belong to, the state undertook to provide compensation to the residents of the sold area. “We have the copies of ownership certificates of those apartments, which we took from the cadastre. This shows that the RA Government cheats the European Court”, the head of the organization Sedrak Baghdasaryan told www.hra.am.

  • The destiny of Kond is unknown- there is no constructor; the municipality does not bear responsibility

    22.03.2012 | Point of View
    If the buildings symbolizing Yerevan weren’t noticed from the distance it would seem we were heroes of fantastic movie who move from one time to another when we crossed the threshold of Kond one of the central districts of Yerevan. First the senses of our feet reacted when the smooth asphalt momentarily changed into pieces of stone. The roads became narrow and the houses ruined or appeared unsafe.

  • The property rights. New “wounds” added to the old ones

    26.12.2011 | Point of View
    "In 2011 no positive changes took place in the field of property, moreover there were such developments that refreshed the previous wounds" says the president of "Victims of state needs" NGO Sedrak Baghdasaryan mentioning as an example the new building in Aram street where the residents of alienated houses of Buzand street must have received apartments.

  • 300 Orphanage Graduates Remain Homeless (video)

    11.11.2011 | Point of View
    The number of graduates of orphanages has reached 300: the problem of providing them with residential accommodation is not yet solved. There are graduates of previous years, who got houses, but do not live in them since these places are not in good state. The state allocated houses either in damp basements, or on the top floors of the buildings, where the rain penetrates into houses.

  • Next