Սեփականության իրավունք

Situation in Armenia

<p style="text-align: justify;">Վերջին տասը տարիների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում բավականին լայն կիրառություն է ստացել «պետության կարիքների զոհեր» արտահայտությունը: Այս ալիքը սկսվեց Հյուսիսային պողոտայի գործերից: Կարելի է փաստել, որ անկախ Հայաստանում այն  առաջին զանգվածային սեփականազրկման գործընթացն էր հասարակության և պետության կարիքների անվան տակ: <p><p style="text-align: justify;">Այդ աղմկահարույց գործընթացին հաջորդեցին մի շարք օրենսդրական փոփոխություններ: Մասնավորապես, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կողմից 18.04.2006թ. թիվ ՍԴՈ-630 որոշմամբ ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչվեց ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 218-րդ հոդվածը, ընդունվեց և 2006թ., դեկտեմբերի 30-ին ուժի մեջ մտավ «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքը:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ Սահմանադրական դատարանը, 14 հուլիսի 2009թ. թիվ ՍԴՈ-815 որոշմամբ կրկին ընդգծեց, որ գերակա հանրային շահի առկայությունն այն պայմանն է, որի պարագայում հնարավոր է դառնում սեփականության օտարումը պետության և հասարակության կարիքների համար: Սահմանադրական դատարանը ընդգծեց, որ դատարանը պարտավոր է պատասխան տալ  հետևյալ հարցերին. նախ' տվյալ սեփականության օտարման առնչությամբ առկա է հասարակության և պետության կարիքը, թե' ոչ, երկրորդ' այդ կարիքը պայմանավորված է միայն բացառիկ' գերակա հանրային շահով, թե' ոչ: Այդ հարցերի պատասխանների դեպքում կարող է հետագա գործընթացն օրենքով նախատեսված շարունակությունն  ունենալ:</p><p style="text-align: justify;">Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիան հռչակում է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իր գույքից անարգել օգտվելու իրավունք և ոչ ոքի չի կարելի զրկել սեփական գույքից, բացառությամբ ի շահ հանրության և այն պայմաններով, որոնք նախատեսված են օրենքով ու միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներով: Եվրոպական դատարանը սեփականության իրավունքից զրկելու գործընթացը դիտարկում է մի քանի տեսանկյունից՝ հաջորդաբար կիրառելով այդ չափանիշները: <p><p style="text-align: justify;">Առաջին հերթին պետք է բավարարված լինի օրինականության պահանջը, այսինքն՝ անձը կարող է զրկվել սեփականության իրավունքից «այն պայմաններով, որոնք սահմանված են օրենքով», իսկ այս պայմանը ենթադրում է պատշաճ մակարդակի մատչելի, բավարար հստակ և կանխատեսելի ներպետական իրավունքի նորմերի առկայություն և համապատասխանություն: Այնուհետև Եվրոպական դատարանը գնահատում է գերակա հանրային շահի առկայության խնդիրը և արդարացի հավասարակշռության պահպանման պահանջը, որի ներքո քննարկվում է, թե արդյոք անձի վրա չի դրվել անհամաչափ մեծ բեռ:</p><p style="text-align: justify;">«Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքով փորձ է կատարվել սահմանել՝ գերակա հանրային շահը ինչ նպատակներ կարող է հետապնդել' տալով բավականին ընդգրկուն մեկնաբանություն, ինչը հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր դեպք ներառել այդ հասկացության ներքո: Գերակա հանրային շահը կարող է հետապնդել պետության պաշտպանության, պետության և հասարակության անվտանգության ապահովման, կրթության, առողջության սպորտի զարգացման ապահովման և այլ նպատակներ:</p><p style="text-align: justify;">Սակայն յուրաքանչյուր դեպքում ձեռքբերվող սեփականությունը բացառիկ գերակա հանրային շահ ճանաչելով՝ պետությունը պետք է հիմնավորի, որ այդ շահը օտարվող սեփականության սեփականատերերի շահից գերակայող է և նպատակի իրագործումն անհնար է առանց կոնկրետ սեփականության ձեռքբերման: Ընդ որում, եթե ձեռք է բերվում մի քանի սեփականատերերի գույք, ապա այդ հիմնավորումը պետք է տրվի նրանցից յուրաքանչյուրի գույքի ձեռքբերման կապակցությամբ: <p><p style="text-align: justify;">Սակայն գործնականում հանրային և պետական շահի անվան տակ օտարվում են սեփականությունները ի շահ որևէ մասնավոր կազմակերպության կամ անհատի: Օրինակ, Արտավազ գյուղի մոտ 80 տոկոս սեփականատերերի սեփականությունը օտարվում է գործարան կառուցելու նպատակով, իսկ գործարանը պլանավորվում է  կառուցել 1300 հեկտար հողատարածքի վրա:</p><p style="text-align: justify;">Կառավարության որոշմամբ՝ տարածքը գերակա հանրային շահ ճանաչելուց հետո ձեռք բերողը պարտավոր է իրականացնել մի շարք գործընթացներ: «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքի 10-րդ, 12-րդ, 13-րդ հոդվածներով սահմանված ժամկետում պետք է պայմանագրի նախագիծ ուղարկվի, այնուհետև՝ փոխհատուցման ենթակա գումարը դեպոզիտ մուծվի և դատարան հայց ներկայացվի օտարման պահանջով:</p><p style="text-align: justify;">Նույն օրենքի 16-րդ հոդվածը սահմանում է. եթե ձեռքբերողը այդ գործողություններից որևէ մեկը օրենքով սահմանված ժամկետների խախտմամբ է կատարում, ապա  համարվում է, որ ձեռքբերողը հրաժարվում է տվյալ սեփականությունը ձեռք բերելուց, և տվյալ սեփականության մասով բացառիկ' գերակա հանրային շահ ճանաչելու մասին բոլոր իրավական փաստաթղթերը համարվում են անվավեր:</p><p style="text-align: justify;">Կոտայքի մարզի Արտավազ և Սյունիքի մարզի Հալիձոր գյուղերի դեպքում օտարման գործընթացն իրականացվում է օրենքի կոպիտ խախտումներով: Նշված երկու դեպքում էլ սեփականատերերի մի մասին չի ուղարկվել կառավարության որոշումը, օտարման պայմանագրի նախագիծը, իսկ հայցադիմումը բոլոր սեփականատերերի մասով էլ օրենքով սահմանված ժամկետի խախտմամբ է ներկայացվել դատարան: <p><p style="text-align: justify;">Կարծես, թե պարզ իրավիճակ է, խնդիրը ժամկետները հաշվելուն է հանգում, իսկ օրերը, ամիսները հաշվելի կատեգորիա են, սակայն դատական ատյաններում նույնիսկ պարզ թվաբանությունն է սխալ իրականացվում:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ դատական ատյաններն աչք են փակում բոլոր տեսակի խախտումների վրա և  կայացնում են արդարադատության հետ որևէ ընդհանրություն չունեցող դատական ակտեր: Հայաստանի Հանրապետությունում հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման գործերով ձևավորված դատական պրակտիկան պարզապես ապշեցուցիչ է. չնայած թույլ տրված լուրջ ընթացակարգային և նյութական իրավունքի նորմերի խախտումներին, սեփականատիրոջ համար դրական ելք ունեցող դատական ակտ մինչ օրս գրեթե չկա:</p><p style="text-align: justify;">Հայաստանի Հանրապետության դեմ ներկայացվել են բազմաթիվ դիմումներ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան' սեփականության իրավունքից անօրինական զրկելու հետ կապված: Եվրոպական դատարանը մի շարք վճիռներով անդրադարձել է օգտագործման իրավունքը անօրինական դադարեցնելու խնդրին: <p><p style="text-align: justify;">Երանոսյանը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 13916/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Հովհաննիսյանն ու Շիրոյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 5065/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Մինասյանն ու Սեմերջյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 27651/05, վճիռ 23.06.2009թ.) գործերով վճիռներում դատարանը գտել է, որ դիմումատուների օգտագործման իրավունքը դադարեցվել է կամայական' օրենքի հիման վրա, որը կիրառելի չէր տվյալ դեպքում:</p><p style="text-align: justify;">Ընդհանրացնելով կարելի է փաստել, որ պետության և հասարակության կարիքների համար սեփականության օտարման դեպքերում Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքները կոպտորեն ոտնահարվում են և նույնիսկ ՀՀ սահմանադրական դատարանի, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի ակտերը չեն դրդում ՀՀ դատական ատյաններին իրականացնել արդարադատություն:</p><p>Մարիամ Ղուլյան</p><p>Լեգելատա իրավաբանական ընկերություն<br />գործընկեր, փաստաբան</p>
<p style="text-align: justify;">Վերջին տասը տարիների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետությունում բավականին լայն կիրառություն է ստացել «պետության կարիքների զոհեր» արտահայտությունը: Այս ալիքը սկսվեց Հյուսիսային պողոտայի գործերից: Կարելի է փաստել, որ անկախ Հայաստանում այն  առաջին զանգվածային սեփականազրկման գործընթացն էր հասարակության և պետության կարիքների անվան տակ: <p><p style="text-align: justify;">Այդ աղմկահարույց գործընթացին հաջորդեցին մի շարք օրենսդրական փոփոխություններ: Մասնավորապես, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կողմից 18.04.2006թ. թիվ ՍԴՈ-630 որոշմամբ ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչվեց ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 218-րդ հոդվածը, ընդունվեց և 2006թ., դեկտեմբերի 30-ին ուժի մեջ մտավ «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքը:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ Սահմանադրական դատարանը, 14 հուլիսի 2009թ. թիվ ՍԴՈ-815 որոշմամբ կրկին ընդգծեց, որ գերակա հանրային շահի առկայությունն այն պայմանն է, որի պարագայում հնարավոր է դառնում սեփականության օտարումը պետության և հասարակության կարիքների համար: Սահմանադրական դատարանը ընդգծեց, որ դատարանը պարտավոր է պատասխան տալ  հետևյալ հարցերին. նախ' տվյալ սեփականության օտարման առնչությամբ առկա է հասարակության և պետության կարիքը, թե' ոչ, երկրորդ' այդ կարիքը պայմանավորված է միայն բացառիկ' գերակա հանրային շահով, թե' ոչ: Այդ հարցերի պատասխանների դեպքում կարող է հետագա գործընթացն օրենքով նախատեսված շարունակությունն  ունենալ:</p><p style="text-align: justify;">Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիան հռչակում է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իր գույքից անարգել օգտվելու իրավունք և ոչ ոքի չի կարելի զրկել սեփական գույքից, բացառությամբ ի շահ հանրության և այն պայմաններով, որոնք նախատեսված են օրենքով ու միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներով: Եվրոպական դատարանը սեփականության իրավունքից զրկելու գործընթացը դիտարկում է մի քանի տեսանկյունից՝ հաջորդաբար կիրառելով այդ չափանիշները: <p><p style="text-align: justify;">Առաջին հերթին պետք է բավարարված լինի օրինականության պահանջը, այսինքն՝ անձը կարող է զրկվել սեփականության իրավունքից «այն պայմաններով, որոնք սահմանված են օրենքով», իսկ այս պայմանը ենթադրում է պատշաճ մակարդակի մատչելի, բավարար հստակ և կանխատեսելի ներպետական իրավունքի նորմերի առկայություն և համապատասխանություն: Այնուհետև Եվրոպական դատարանը գնահատում է գերակա հանրային շահի առկայության խնդիրը և արդարացի հավասարակշռության պահպանման պահանջը, որի ներքո քննարկվում է, թե արդյոք անձի վրա չի դրվել անհամաչափ մեծ բեռ:</p><p style="text-align: justify;">«Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքով փորձ է կատարվել սահմանել՝ գերակա հանրային շահը ինչ նպատակներ կարող է հետապնդել' տալով բավականին ընդգրկուն մեկնաբանություն, ինչը հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր դեպք ներառել այդ հասկացության ներքո: Գերակա հանրային շահը կարող է հետապնդել պետության պաշտպանության, պետության և հասարակության անվտանգության ապահովման, կրթության, առողջության սպորտի զարգացման ապահովման և այլ նպատակներ:</p><p style="text-align: justify;">Սակայն յուրաքանչյուր դեպքում ձեռքբերվող սեփականությունը բացառիկ գերակա հանրային շահ ճանաչելով՝ պետությունը պետք է հիմնավորի, որ այդ շահը օտարվող սեփականության սեփականատերերի շահից գերակայող է և նպատակի իրագործումն անհնար է առանց կոնկրետ սեփականության ձեռքբերման: Ընդ որում, եթե ձեռք է բերվում մի քանի սեփականատերերի գույք, ապա այդ հիմնավորումը պետք է տրվի նրանցից յուրաքանչյուրի գույքի ձեռքբերման կապակցությամբ: <p><p style="text-align: justify;">Սակայն գործնականում հանրային և պետական շահի անվան տակ օտարվում են սեփականությունները ի շահ որևէ մասնավոր կազմակերպության կամ անհատի: Օրինակ, Արտավազ գյուղի մոտ 80 տոկոս սեփականատերերի սեփականությունը օտարվում է գործարան կառուցելու նպատակով, իսկ գործարանը պլանավորվում է  կառուցել 1300 հեկտար հողատարածքի վրա:</p><p style="text-align: justify;">Կառավարության որոշմամբ՝ տարածքը գերակա հանրային շահ ճանաչելուց հետո ձեռք բերողը պարտավոր է իրականացնել մի շարք գործընթացներ: «Հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքի 10-րդ, 12-րդ, 13-րդ հոդվածներով սահմանված ժամկետում պետք է պայմանագրի նախագիծ ուղարկվի, այնուհետև՝ փոխհատուցման ենթակա գումարը դեպոզիտ մուծվի և դատարան հայց ներկայացվի օտարման պահանջով:</p><p style="text-align: justify;">Նույն օրենքի 16-րդ հոդվածը սահմանում է. եթե ձեռքբերողը այդ գործողություններից որևէ մեկը օրենքով սահմանված ժամկետների խախտմամբ է կատարում, ապա  համարվում է, որ ձեռքբերողը հրաժարվում է տվյալ սեփականությունը ձեռք բերելուց, և տվյալ սեփականության մասով բացառիկ' գերակա հանրային շահ ճանաչելու մասին բոլոր իրավական փաստաթղթերը համարվում են անվավեր:</p><p style="text-align: justify;">Կոտայքի մարզի Արտավազ և Սյունիքի մարզի Հալիձոր գյուղերի դեպքում օտարման գործընթացն իրականացվում է օրենքի կոպիտ խախտումներով: Նշված երկու դեպքում էլ սեփականատերերի մի մասին չի ուղարկվել կառավարության որոշումը, օտարման պայմանագրի նախագիծը, իսկ հայցադիմումը բոլոր սեփականատերերի մասով էլ օրենքով սահմանված ժամկետի խախտմամբ է ներկայացվել դատարան: <p><p style="text-align: justify;">Կարծես, թե պարզ իրավիճակ է, խնդիրը ժամկետները հաշվելուն է հանգում, իսկ օրերը, ամիսները հաշվելի կատեգորիա են, սակայն դատական ատյաններում նույնիսկ պարզ թվաբանությունն է սխալ իրականացվում:</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ դատական ատյաններն աչք են փակում բոլոր տեսակի խախտումների վրա և  կայացնում են արդարադատության հետ որևէ ընդհանրություն չունեցող դատական ակտեր: Հայաստանի Հանրապետությունում հասարակության և պետության կարիքների համար սեփականության օտարման գործերով ձևավորված դատական պրակտիկան պարզապես ապշեցուցիչ է. չնայած թույլ տրված լուրջ ընթացակարգային և նյութական իրավունքի նորմերի խախտումներին, սեփականատիրոջ համար դրական ելք ունեցող դատական ակտ մինչ օրս գրեթե չկա:</p><p style="text-align: justify;">Հայաստանի Հանրապետության դեմ ներկայացվել են բազմաթիվ դիմումներ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան' սեփականության իրավունքից անօրինական զրկելու հետ կապված: Եվրոպական դատարանը մի շարք վճիռներով անդրադարձել է օգտագործման իրավունքը անօրինական դադարեցնելու խնդրին: <p><p style="text-align: justify;">Երանոսյանը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 13916/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Հովհաննիսյանն ու Շիրոյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 5065/06, վճիռ 20.07.2010թ.), Մինասյանն ու Սեմերջյանն ընդդեմ Հայաստանի (գանգատ 27651/05, վճիռ 23.06.2009թ.) գործերով վճիռներում դատարանը գտել է, որ դիմումատուների օգտագործման իրավունքը դադարեցվել է կամայական' օրենքի հիման վրա, որը կիրառելի չէր տվյալ դեպքում:</p><p style="text-align: justify;">Ընդհանրացնելով կարելի է փաստել, որ պետության և հասարակության կարիքների համար սեփականության օտարման դեպքերում Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքները կոպտորեն ոտնահարվում են և նույնիսկ ՀՀ սահմանադրական դատարանի, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի ակտերը չեն դրդում ՀՀ դատական ատյաններին իրականացնել արդարադատություն:</p><p>Մարիամ Ղուլյան</p><p>Լեգելատա իրավաբանական ընկերություն<br />գործընկեր, փաստաբան</p>

>>



  • Two room apartment for a family of ten (members)

    11.07.2011 | Point of View
    Lida Hovhannisyan from Gyumri, aged 72, has already got tired of the paperwork, related to the acquirement of an apartment and prefers spending the last years of her life in her old domik that has served her already for 22 years and that is located in the Antaravan district.

  • Subway Vendors are Afraid of Sharing the Destiny of Their Over-ground Colleagues (video)

    15.04.2011 | Point of View
    Directors of 14 booths at the subway near Yeritasardakan metro-station complain that Yerevan municipality has leased the areas they were renting for the last 20 years to some other organization - "Great Victoria" closed joint-stock company for a 25-year period (decision 48452-A of the Mayor of Yerevan of 15.10.2010) without informing them beforehand. Proprietors claim that according to the contract they signed in 2010 they had a first priority right for the areas they rented and that right was ignored by both the representatives of municipally and "Kentron" administrative region.

  • UN Official Deplores Rights Abuses In Armenia

    21.06.2010 | News
    A senior United Nations official accused the Armenian authorities of restricting civil liberties and dissenting viewpoints on the airwaves as she ended a fact-finding visit to Yerevan on Friday.

  • The statement of the Civil Society Institute

    03.06.2010 | Point of View
    Civil Society Institute NGO (CSI), which is a member organization of International Federation of Human rights (FIDH) in Armenia, is concerned about the recent actions of the police which were accompanied with human rights violations.

  • The monitoring revealed problems of conscription

    26.04.2010 | Point of View
    Last week in the National Assembly, in the Committee of Defense, National Security and Inner Affairs, at the discussion on "Public monitoring of the process recruiting conscripts" a report summarizing the results of the project "Monitoring of the conscription process" was presented.

  • “А1+” Suit at the Constitutional Court

    18.02.2010 | News
    On February 23 the RA Constitutional Court will hear the "A1+" suit to recognize Part 1 of Article 204/28 of Civil Procedure Code non-constitutional. The thing is that it does not allow citizens of RA to make use of the right of judicial protection and implement decisions of the European Court.

  • Previous
  • Next