Հարցազրույց

Ազատ խոսքի հետ խաղ անել պետք չէ. Արա Ղազարյան

20.11.2011

Հարցազրույց «Իրավունքի գերակայություն» ՀԿ–ի իրավաբան Արա Ղազարյանի հետ

«Հրապարակ» թերթի դեմ փաստաբան Արթուր Գրիգորյանը հայց է ներկայացրել թերթի ընթերցողների կարծիքները (ըստ փաստաբանի՝ դրանք պարունակում են վիրավորանք և զրպարտություն) հրապարակելու համար: Սա նախադեպ է Հայաստանում: ՀՀ օրենսդրության ի՞նչ  դրույթներ են առնչվում այս գործին:

Օրաթերթն ի՞նչ է արել. վերցրել է ընթերցողների մեկնաբանությունները և տեղադրել իր կայքում: Այսինքն, եթե  Քաղաքացիական օրենսգրքի 1087-ի 6-րդ կետով առաջնորդվենք՝ անձն ազատվում է պատասխանատվությունից, եթե նա բառացի արտատպել է ուրիշի խոսքը: Սա լրագրողական պաշտպանության կառուցակարգերից մեկն է:

Բայց այստեղ խոսքը վերաբերում է նրան, թե «Հրապարակը»  արդյո՞ք ինքը ֆորում է տվել ուղղակի, որտեղ որոշ անձինք արտահայտվեն, եթե՝ այո, ապա «Հրապարակը» պատասխանատվություն կրո՞ւմ է այդ ֆորումի համար, թե՝ ոչ:

Հայաստանում սա առաջին դեպքն է: Ամբողջ աշխարհում դեռ այս հարցը լուծված չէ: Իրավիճակներ են ստեղծվել, որոնց վերջնական լուծում տալը վտանգավոր է:

Ֆորումներում արտահայտվող կարծիքները սահմանափակող դատական ակտեր գոյություն ունե՞ն:

1990-ականներին ISP-ի (Internet Service Provider) դեպքում մեծ շարժում եղավ: ISP-ին նույնպես ֆորում է տալիս.՝ իր խողովակով հազարավոր նամակներ, լրատվական նյութեր են անցնում: Ուրեմն, եթե ֆորում է, քննարկում է՝ կա ադմինիստրատոր, որն ունի որոշ լիազորություններ, ես կասեի՝ ակտիվ դերակատարում: Ինքը կարող է որոշ մեկանաբանություններ հանել, եթե հայհոյանքներ և վիրավորական խոսքեր կան և այլն:

Եղավ մի շարժում, որը պահանջում էր ցանկացած դեպքում պատասխանատվության ենթարկել ISP-ին: ISP-ն էլ ասաց՝ շատ լավ, եթե այդպես վարվեմ կունենանք երկու բացասական հետևանք. ինֆորմացիայի ազատ հոսքը կնվազի և մենք կսահմանենք վերահսկողություն՝ գրաքննություն: Ոչ ոք չհամաձայնեց, և այս հարցը մնաց բաց:

Հիմա միջազգային համեմատական իրավունքով՝ Ամերիկայում կան նախադեպեր, վերջին տաս տարվա ակտիվ քննարկումների թեման է. թե ինֆորմացիայի տրամադրման միջոցը, արդյոք ինքը հրատարակող է  համարվո՞ւմ, թե՞ ոչ, ինքը որևէ ինֆորմացիա տալու համար պատասխանատվություն կրո՞ւմ է, թե՞ ոչ:

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն այս հարցին ի՞նչ մոտեցում ունի:

ՄԻԵԴ-ում նմանատիպ միակ գործը «Դելֆին ընդդեմ Էստոնիայի» գործն է:  Էստոնիայի ներպետական դատարանները երկու տարբեր եզրահանգում են տվել. հիմնական հարցը հետևյալն է՝ արդյո՞ք ինֆորմացիայի տրամադրման միջոցը ակտի՞վ, թե՞ պասսիվ դերակատարում ունի: Եթե պասսիվ դերակատարում ունի, ապա պատասխանատվություն չի կրում, եթե ակտիվ դերակատարում ունի, ապա՝  կարող է կրել:

Դելֆին ֆորում տրամադրող հայտնի կազմակերպություն է: Այդ ֆորումում յուրաքանչյուրը կարող է իր կարծիքը հայտնել, կարող է կարծիքը հետ վերցնել, յուրաքանչյուրը կարող է նշել, որ այդ կարծիքի հետ համաձայն չէ: Այստեղ մի դեպքում Դելֆին ակտիվ դերակատարում ունի, մեկ այլ դեպքում ՝ ոչ: Էստոնիան Եվրամիության անդամ է, իսկ Եվրամիությունն ունի կոնկրետ բանաձև, որ հարցը լուծում է. եթե ակտիվ դերակատարում ունես, ուրեմն դու պատասխանատվություն ես կրում: Ինչպես են որոշում ակտիվ դերակատարումը՝ դու ընդհանրապես միջամտում ես, թե՝ ոչ: Օրինակ՝ եթե դու ընտրում ես նախապես, որ մեկնանաբանությունը տեղադրես, ուրեմն դու ակտիվ դերկատարում ունես, կամ եթե դու տեղադրելուց հետո որոշ մասը հանում ես կամ ուղղումներ ես կատարում:

Դելֆիի գործը տարբերվում է ISP-ից, ISP-ին ընդհանրապես չէր միջամտում նյութին. նրա միջոցով ինֆորմացիան ուղղակի գալիս էր, նա չէր էլ կարող վերահսկել:

Եվրադատարանը շատ հաճախ ամերիկյան նախադեպերից է օգտվում: Նույնն էլ այս դեպքում՝ կարծում եմ կօգտվի ակտիվ կամ պասսիվ դերակատարման չափանիշից, այլ բան դեռ աշխարհը չի հորինել:

Այսինքն, եթե «Հրապարակի» տրամադրած մեկնաբանությունների դաշտն ունի ադմինիստրատոր, մեկնաբանությունը հաստատող, ուրեմն թերթն ունի ակտիվ դերակատարում և կարող է պատասխանատվությա՞ն ենթարկվել՝ մի կողմ թողնելով 1087 հոդվածի 6-րդ կետը:

Հիմա այն, ինչ տեղի է ունենում «Հրապարակի» հետ, նոր երևույթ է. մի կողմից ինքը լրատվական գործունեություն ծավալող ընկերություն է, մյուս կողմից՝ դա իր տեղեկատվությունը չի, ուղղակի ինքը ֆորում է տրամադրել, որտեղ յուրաքանչյուր անձ կարող է ներկայացնել իր կարծիքը:

Եթե քննարկենք՝ «Հրապարակը» ակտի՞վ դերակատարում ունի, թե՞ ոչ, ապա, իմ կարծիքով՝ այո, ակտիվ դերակատարում ունի: Մյուս կողմից թերթի խմբագիրը կարող է ասել, որ ինքը չի կարող գրաքննություն սահմանել իր ներքին հայեցողությամբ:

Կոնկրետ այս դեպքն ունի ևս մեկ կողմ. երբ «Հրապարակը» ստացավ Արթուրի նամակ-խնդրանքը հանել վիրավորանքը կայքից,  ոչինչ չէր խանգարում «Հրապարակին» հանել այդ մեկանաբանությունները: Որքան մենք հարցը քննարկում ենք, այնքան իրավական դաշտից տեղափոխվում ենք էթիկայի դաշտ, լրագրողական վարքագծի դաշտ: Այստեղ տեղին է հիշել, որ որքանով չեմ սխալվում «Հրապարակը» չունի լրագրողական վարքագծի նորմեր: Միգուցե այստեղ է թաքնված այս վեճի առանցքը:

Այդ տրամաբանությամբ ամենուր մեկնաբանությունները պիտի հանվեն: Յուրաքանչյուր մարդ իր հասցեին գրված քննադատությունը կորակի որպես զրպարտություն կամ վիրավորանք ու կխնդրի հանել մեկնաբանությունը:

Մենք ունենք ազատ խոսքի իրավունք, նաև՝ անձնական կյանքի իրավունք: Օրենքն ամենից շատ ասում է՝  հավասարակշռիր իրավունքները, բայց շատ բաներ թողնում է հրապարակողի ներքին հայեցողությանը և էթիկային:

Օրենքը «Հրապարակին» պաշտպանում էր՝ հասկանալի է, որովհետև դա բառացի վերարտադրություն էր, բայց մյուս կողմից մարդու անձնական կյանքի իրավունքը դրանով չի վերանում: Այդ մեկնաբանությունների վիրավորական բառերն ինքնին միջամտություն է Արթուր Գրիգորյանի անձնական կյանքին և գործունեությանը: Եվ հետո, այս նյութը հանրային բաց բանավեճի վերաբերյալ խնդիր չէր: Սա մարդկանց առանձին, նեղ խնդիր էր, փաստաբանն իր աշխատանքը լավ  է կատարել, թե՝ ոչ: Եթե ինչ-որ քաղաքացիներ նրա աշխատանքից դժգոհ են, սա չի նշանակում խիստ հանրային հետաքրքրքություն ներկայացնող խնդիր էր, որովհետև լրագրողն ամենաշատը դրանով է պաշտպանված: Հարցի առաջին մասը սա է:

Հարցի երկրորդ մասը սկսվում է Արթուր Գրրիգորյանի վերջին գրությունից, որտեղ նա նշում է, որ իր առջև թերթը փակելու խնդիր է դրել: Սա արդեն շատ լուրջ մարտահրավեր է, բացահայտ ոտնձգություն:Ես Արթուրին համարում եմ պրոգրեսիվ փաստաբան, իսկ ես փաստաբաններից 10 տոկոսին եմ համարում պրոգրեսիվ: Իր վերջին քայլը շատ անսպասելի էր ինձ համար: Իմ կարծիքով՝ ինքն այդքան չպետք է առաջ գնար: Ազատ խոսքի հետ խաղ անել պետք  չի, չի կարելի,  որովհետև դա այնքան կարևոր, բազմակողմանի, բազմաշերտ իրավունք է, որ եթե դու հետը կատակ անես, հետո քեզ եկող հարվածն ավելի ուժեղ է լինելու:

Արթուր Գրիգորյանը նաև որակել է նույն թերթը՝ որպես վտանգավոր ՀՀ ցանկացած քաղաքացու համար:

Ես այդ թերթը համարում եմ կարևոր, ինչքան էլ այն օգտվում է լրագրողական չափազանցություններից, բայց ես գանահատում եմ «Հրապարակի» խմբագիր Արմինե Օհնայանի վերջերս ասած միտքը՝ մեր երկրում կա ազատության դեֆիցիտ: Ես ավելացնում եմ իր խոսքերին՝ դրան զուգահեռ մենք ունենք իրավական պաշտպանության բազմաթիվ մեխանիզմներ, կառուցակարգեր, որոնք կան, բայց չեն աշխատում: Եվ այդ վակուումը պետք է լրացվի, և լավագույնս լրացնում են լրատվամիջոցները: Եթե մենք Հայաստանը համեմատենք Անգլիայի հետ՝ այնտեղ այդ կառուցակարգերը կան և աշխատում են որպես ամբողջություն: Մեզ մոտ, որ ընդհանրապես չեն աշխատում, ուրեմն լրագրողական չափազանցությունն ավելի կարևոր է, քան անգլիացիների համար, որովհետև այն, ինչ մեզանից յուրաքանչյուրը չի ուզում ասել՝ մեկը վախենալով, մյուսը՝ ամաչելով, լրատվամիջոցը կասի: Եվ ինքը պաշտպանված է ազատ արտահայտվելու իրավունքով: 

Շատ հաճախ իրավաբանությունր չի կարողանում բոլոր խնդիրները լուծել, տվյալ դեպքում հարցը մտնում է նաև էթիկայի դաշտ և այստեղ «Հրապարակը»  պետք է էթիկայի որոշ նորմեր աչքի տակ ունենար:

«Հրապարակն» ապահովել է հավասար պայմաններ. նա տվել է  մեկնաբանությունների հարթակ բոլորին: Ոչինչ չի խոչընդոտում որևէ մեկին, այս դեպքում՝ Արթուր Գրիգորյանին, քննարկման գնալ, և մեկնաբանություններում տեղ գտած, իր կարծիքով՝զրպարտությունները հերքել, բացատրել, փաստեր ներկայացնել կամ տվյալ անձանցից ներողություն պահանջել. սա հնարավոր էր անել հենց նույն մեկնաբանությունների դաշտում: 

Դա կլիներ լավագույն արտադատական լուծումը, դա ամենաճիշտը կլիներ: Դատարանն ընդհանարպես ամենավերջին քայլն է, դատարան պետք է գնալ, եթե բոլոր միջոցները սպառված են: Ես համաձայն եմ, որ ճիշտ լուծումը կլիներ երկխոսության մեջ մտնելը: Վստահ եմ, որ «Հրապարակը» բաց էր երկխոսության համար, վստահ եմ, որ Արթուրի կարծիքը կհրապարակեր: Ճիշտը կլիներ երկխոսությունը, ոչ թե միանգամից՝ դատարան:

Վերանանք այս կոնկրետ գործից. կայքի պատասխանատուները չեն կարող ստուգել մեկնաբանությունների ճշմարտացիությունը կամ ընթերցողից փաստական ապացույցներ պահանջել: Միևնույն ժամանակ, եթե յուրաքանչյուր խնդրանքով ջնջեն մեկնաբանությունները կխախտվի ընթերցողի ազատ խոսքի իրավունքը:

Նույնն ասվում է ՝ Դելֆիի գործում, նույնն ասում է էստոնական դատարաններից մեկը, նույն բանն ասում է նաև Հելսինկյան հիմնադրամի վերլուծությունը: Բաց հարցերից մեկն էլ այն է, թե ով պետք է որոշի այդ ինֆորմացիան ճշգրիտ չէ կամ զրպարտություն է: Այս հարցն իսկապես բաց է, և ոչ ոք չի կարող դա որոշել:

Իհարկե, անհնարին  է ճշտել մեկնաբանությունները: Ես էլ հիմա չգիտեմ դրա լուծումն ինչպես պետք է տրվի: Երևի այստեղ լուծումը նրանում է, որ պետք է դիտարկել՝ հանրային խիստ մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող երևույթի մասին է խոսքը, թե՝ ոչ:

Եվրադատարանը միշտ ուշադրություն է դարձնում՝ դա հանրությանը հուզող հարցերի վերաբերյալ հանրային բաց բանավեճին նպաստո՞ւմ է, թե՞ ոչ: Եթե նպաստում է ՝ իսկապես դատարանը լայն պաշտպանություն է տալիս:

Բլոգերներից մի քանիսը նույն մեկնաբանություններն արտատպեցին: Նրանք էլ հիմնովին պաշտպանված չե՞ն 1087 հոդվածի 6-րդ կետով:

Բլոգերների այդ քայլը ես ողջունում եմ: Իրենք իրենց են պաշտպանում, չեն ուզում, որ իրենց դաշտը ներքաշվի նման սահմանափակումների մեջ: Նրանց շահերին է հարվածում, իրենք ուզում են ասել՝ մեզ էլ դատի տուր:

Գրեթե բոլոր պետություններում այդ խնդիրը կա, չկա լուծում՝ ամենամեծ չափանիշն այդ ակտիվ կամ պասսիվ դերակատարման գործոնն է: Պետք  է սպասել, տեսնել՝ Դելֆիի գործով ինչ որոշում կկայացվի կամ ինչ չափանիշներ հաշվի կառնվեն:

Եվրոպական շատ երկրներ ակտիվ և պասսիվ դերակատարման չափորոշիչը ընդունել են, նաև՝ էստոնիայում կա: Կան Եվրամիության փաստաթղթեր, իսկ Եվրոպայի խորհրդի շրջանակներում կոնրկետ այս  հարցի վերաբերյալ չկա դեռ որևէ լուծում: Ինտերնետի կարգավորման մասով շատ բանաձևեր, հանձնարարականներ կան՝ երեխաների իրավունքների, ազատ խոսքի վերաբերյալ, իսկ նոր երևույթների՝ սոցցանցեր կամ մեկնաբանությունների մասով՝ ինչպես պետք է փոխհավասարակշռվի՝ դեռ չկա լուծում: Իմ կարծիքով՝  բոլոր դեպքերում գերագույն նպատակ է լինելու գտնել այն լուծումը, որից ինֆորմացիայի ազատ հոսքը չի տուժի: Դա վերաբերում է թե փոխհատուցման չափին, թե արտադատական լուծումներ գտնելուն:

«Հրապարակի» այս գործի համար ինչպիսի՞ ընթացք եք կանխատեսում:

Միանշանական 18 մլն դրամի փոխհատուցման պահանջը պետք  է մերժվի: Ես կարծում եմ՝ 1087.6-ի պաշտպանությունը «Հրապարակը» ունի: Այսինքն՝ արդեն բավարար է, որ դատարանը մերժի: Եթե մենք 1087 հոդվածով նայենք, հայցը պետք է բերվեր ոչ թե «Հրապարակի» դեմ, այլ մեկնաբանություններ արած անձանց դեմ:

Բացի այդ Սահմանադրական դատարանն էլ նշեց, որ վիրավորանքի և զրպարտության դեպքում կարևոր է մտադրությունը: Հայցվորը կասի՝ կա արատավորելու նպատակ, որովհետև ես խնդրեցի հանել այդ մեկնաբանությունները, «Հրապարակը»  չհանեց: «Հրապարակը» կասի՝ բայց դա իմ խոսքերը չեն, ընդունո՞ւմ ես՝ «այո, ընդունում եմ»: Թերթը կասի՝ իսկ ինչո՞ւ ես այդ դեպքում հայցն իմ դեմ բերել: Այսինքն՝ «մեր մեջ վեճ չկա»: Իսկ Քաղդատավարության օրենքով ՝ եթե վեճ չկա, ուրեմն դատական գործ էլ չկա:

Դատարանը հայցի ամբողջությամբ մերժումը կարող է հիմնավորել հանրային իրավունքով, ինչպես ամերիկյան դատարաններն են ասել, սա գիտության և տեխնիկայի առաջընթաց է, եթե մենք հիմա խիստ սահամանափակումներ դնենք, առաջընթաց չեն ապրի: Եթե մենք այսօր մտածենք, որ չկան սոցցացանցերը կամ այդ օնլայն քննարկումները, մենք մեծ բան կկորցնենք աշխարհում: Այն, ինչ թերթերը վախենում են ասել, սոցցանցերում ծածկանունով անկաշկանդ կասես  ու հանգիստ կզրուցես ինչի մասին ուզում ես:

Ազատ խոսքը պետք է ինքնակարգավորվող լինի. ամերիկյան մոդելն է թերևս ամենաճիշտը՝ բոլոր գաղափարները լցնենք շուկայական միջավայր, թող այնտեղ որոշվի՝ որն է կարևոր, որը՝ ոչ:

Հարցազրույցը՝ Աղավնի Եղիազարյանի
Աղբյուրը՝ www.hra.am