Բանակում մարդու իրավունքների խախտումները հիմնականում վերաբերում են ՀՀ ՊՆ տարածքային զինկոմիսարիատների կողմից օրենքի խախտումով զորակոչ իրականացնելուն, ռազմաբժշկական հաձնաժողովների կողմից զորակոչվողի առողջության վերաբերյալ սխալ եզրակացություն կազմելուն, զինծառայողների նկատմամբ անմիջական հրամանատարների և ծառայողների կողմից բռնություն կիրառելուն, ծառայության ընթացքում առաջացած առողջական խնդիրներ ունեցող ժամկետային զինծառայողներին ոչ պատշաճ բուժօգնություն տրամադրելուն և այլն[1]։
2010թ.-ին բանակում տեղի է ունեցել զինծառայողների մահացության 42 դեպք: Մահվան դեպքերի կեսը տեղի է ունենում բանակում ոչ կանոնադրական հարաբերությունների պատճառով[2]: Պաշտպանության նախարարությունը հրապարակային հայտարարություններով անդրադարձել է 42 դեպքերից միայն 10-ին:
Բանակում մահվան դեպքերի առիթով պատշաճ և անկախ հետաքննության բացակայությունը շարունակում է լուրջ խնդիր մնալ: Շատ հաճախ մահվան դեպքերը որակվում են որպես ինքնասպանություն' առանց համապատասխան քննություն անցկացնելու: Արձանագրվում են խոշտանգումների և բռնությունների դեպքեր։
Բանակում կարգապահական տույժերի նշանակումն ու կատարումը իրականացվում են մարդու իրավունքների խախտումներով։ Այսպես օրինակ մեկուսացումը որպես կարգապահական տույժ նշանակվում է ՀՀ Սահմանադրության 16-րդ հոդվածի խախտումով, որը սահմանում է անձին ազատությունից զրկելու կարգը և հիմքերը և չի նախատեսում որևէ բացառություն կամ այնպիսի թույլատրելի հիմք, ինչպիսին է մեկուսացում կարգապահական տույժի կիրառմամբ ազատությունից զրկելը[3]։
Կարգապահական տույժի կարգով մեկուսացված շարքային կազմի զինծառայողները պահվում են կողպեքով փակված խցերում, քնում են տախտակամածների վրա առանց անկողնային պարագանների, բարձի, վերմակի՝ իրենց համազգեստը հագին, թույլատրվում է հանել միայն կոշիկները։
Ցերեկը տախտակամածները հանվում են, իսկ ծալովի տախտակամածները փակվում են կողպեքով: ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգապահական տույժի կարգով մեկուսացվածներին պահելու պայմանները պատճառում են լրացուցիչ ֆիզիկական զրկանքներ և արժանապատվության նվաստացում և կարող են համարվել Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 5-րդ հոդվածի, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների միջազգային դաշնագրի 7-րդ հոդվածի, Եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի և Խոշտանգումների և դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի այլ ձևերի դեմ կոնվենցիայի խախտում[4]։
2007 թվականի օգոստոսի 30-ին Վարդենիսի Կարճաղբյուր գյուղի զորամասում մահացել է ժամկետային զինծառայող, կրտսեր սերժանտ Տիգրան Օհանջանյանը, նախնական պաշտոնական վարկածով՝ հոսանքահարվել է: Ըստ Տիգրան Օհանջանյանի իրավահաջորդ Սուրեն Օհանջանյանի, քրեական գործի փաստերը խեղաթյուրվել են, իրեղեն ապացույցները՝ կեղծվել։ Քրեական գործը գտնվում է բողոքարկման փուլում։
Վայքի զորամասերից մեկում 2001 թ.-ի հոկտեմբերի 30-ին՝ արձակուրդից զորամաս վերադառնալուց երկու օր հետո, գանգուղեղային հրազենային վնասվածքից մահացել է 22-ամյա զինծառայող Արայիկ Ավետիսյանը։ Ըստ դատաբժշկական եզրակացության Ա.Ավետիսյանի գլխին եղել է արյունահավաք և սալջարդ, որոնք «պատճառված են կենդանության օրոք՝ բութ, կոշտ սահմանափակ մակերես ունեցող գործիքի կամ առարկայի անմիջական ներգործության հետևանքով»։ 2009թ.-ի փետրվարի 10-ին գործը կասեցվել է։ Ներկայումս գործը գտնվում է բողոքարկման փուլում։
2010թ. Սեպտեմբերին YouTube ինտերնետային ցանցով տարածվել էր մի տեսագրություն, որտեղ զինվորական համազգեստով մի տղամարդ նվաստացնում էր ՀՀ ԶՈւ համազգեստով երկու զինվորի: Պաշտպանության նախարարության առաջին արձագանքը նյութը պատրաստողներին ու տարածողներին դատապարտելն էր, դեպքի առնչությամբ լիարժեք քննություն կատարելու փոխարեն[5]։ Հետագայում բացահայտվեց այդ անձի ինքնությունը, քրեական գործ հարուցվեց և սպա Սասուն Գալստյանը դատարապարտվեց 3 տարվա ազատազրկման։
[1] «2010թ. ընթացքում ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության և երկրում մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների խախտման մասին» էջ 131
[2] «Հայաստանում ԵՀՔ-ի իրականացումը 2010թ.-ին. Գործընկերություն հանուն բաց հասարակության տեսակետը» 2010թ., էջ 30
[3] «ՀՀ ՊՆ ենթակայության տակ գտնվող կայազորային կարգապահական մեկուսարաններում և կարգապահական գումարտակում պահվող ազատութոյւնից զրկված անձանց պահման պայմանները», Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ ՀԿ-ի հաշվետվություն, 2010թ.
[4] Ibid, էջ 42, 2010թ.
[5] «Հայաստանում ԵՀՔ-ի իրականացումը 2010թ.-ին. Գործընկերություն հանուն բաց հասարակության տեսակետը» էջ 30, 2010թ.
hra.am
