Մարդու իրավունքները փակ հաստատություններում

Իրավիճակը Հայաստանում

<p style="text-align: justify;">Ձերբակալված, կալանավորված անձանց, դատապարտյալների իրավունքները, ազատությունները և պարտականությունները սահմանվում են ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքով։</p><p style="text-align: justify;">Բացի այդ ձերբակալված անձին արգելանքի և կալանավորված անձին կալանքի տակ պահելու ընդհանուր սկզբունքները, պայմանները և կարգը, նրանց իրավունքները, դրանց ապահովման երաշխիքները, նրանց պարտականությունները, ինչպես նաև արգելանքից և կալանքից ազատելու կարգը սահմանվում են «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» ՀՀ օրենքով։</p><p style="text-align: justify;">Դատապարտյալի իրավական վիճակը, նրա իրավունքներն ու ազատություններն ապահովելու երաշխիքները, պատժի կատարման հետ միացված բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու, առանձին պատժատեսակներ կատարելու, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում փորձաշրջան նշանակելու և փորձաշրջանի ընթացքում վերահսկողություն իրականացնելու, ինչպես նաև պատժից ազատելու կարգը ամրագրված են ՀՀ քրեակատարողական օրենսգրքում։</p><p style="text-align: justify;">2004 թվականին ՀՀ արդարադատության նախարար ՔՀ-66-Ն հրամանով ստեղծվել է քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ։ Խմբում ընդգրկված են հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Խումբը վերահսկողությունն իրականացնում է քրեակատարողական հիմնարկներ և մարմիններ այցելություններ կատարելու և կատարված այցելությունների հիման վրա հաշվետվություններ՝ ընթացիկ, տարեկան, հրատապ, ներկայացնելու միջոցով։ </p><p style="text-align: justify;">Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական վերահսկողությունն իրականացվում է ՀՀ ոստիկանության  պետի 2005 թվականի հունվարի 14-ի Ա1-Ն հրամանով հաստատված ՀՀ ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից։</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարության հատուկ հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում մշտադիտարկում իրականացնելու նպատակով ձևավորվել է հասարակական դիտորդների խումբ, որի գործունեության կարգը հաստատվել է ՀՀ ԿԳՆ 493-Ն հրամանի համաձայն։</p><p style="text-align: justify;">Խմբի գործունեության նպատակներից է երեխայի իրավունքների պաշտպանության հասարակական մշտադիտարկման իրականացումը, հաստատություններում մարդու իրավունքների խախտումների բացահայտումը և կանխարգելմանն ուղղված առաջարկությունների ներկայացումը։</p><p style="text-align: justify;">Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից առավել հաճախ հայտնաբերվող խախտումներից է մարդուն ՁՊՎ-ում օրենքով սահմանված 72 ժամից ավել պահելը, առանց կալանավորումը՝ որպես խափանման միջոց կիրառելու մասին դատարանի որոշման։ Նշված երևույթը հանդիսանում է ոչ միայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված նորմերի խախտում, այլև Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 9-րդ հոդվածով և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով երաշխավորված ազատության և անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի խախտում<a name="_ftnref1" href="#_ftn1">[1]</a>։</p><p style="text-align: justify;">ՁՊՎ-ներում առաջնային խնդիրներից է բուժակի հաստիքի բացակայությունը<a name="_ftnref2" href="#_ftn2">[2]</a>։ «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» օրենքի 21-րդ հոդվածի համաձայն ձերբակալված անձի մոտ մարմնական վնասվածք հայտնաբերելու դեպքում ձերբակալվածներին պահելու վայրի բուժաշխատողը անհապաղ կատարում է բուժզննություն, որին կարող է մասնակցել ձերբակալված անձի ընտրած բժիշկը: </p><p style="text-align: justify;">Օրենքը ավելի քան հստակ սահմանել է ՁՊՎ-ում աշխատող բժշկի անհրաժեշտությունը, սակայն փաստացի մինչ օրս ՁՊՎ-ում բուժակ չի աշխատում, առաջին բուժօգնությունը թողնվում է օրվա հերթապահ ոստիկանի վրա, ով չունի բժշկական տարրական գիտելիքներ, հետո էլ շտապօգնության աշխատակազմի վրա<a name="_ftnref3" href="#_ftn3">[3]</a>։</p><p style="text-align: justify;">Քրեակատարողական հիմնարկներում ազատազրկվածների նկատմամբ վատ վերաբերմունքի դրսևորումները դժվար բացահայտելի են։  Դիտորդների խմբի կողմից բացահայտված վատ վերաբերմունքի դեպքերում հիմնարկի կողմից չեն գրանցվում հատուկ միջոցների կիրառման դեպքերը (ձեռնաշղթաներ, մահակներ և այլն), իսկ բուժանձնակազմը չի գրանցում ազատազրկվածների ստացված վնասվածքները։ Ազատազրկվածները հիմնականում դժվարությամբ են բողոքներ կամ տեղեկություններ տրամադրում իրենց կամ այլ անձանց նկատմամբ կիրառված բռնությունների վերաբերյալ<a name="_ftnref4" href="#_ftn4">[4]</a>։   </p><p style="text-align: justify;">Վերջին տարիներին քրեակատարողական հիմնարկներում նկատվում է գերբնակեցվածություն։ Յուրաքանչյուր կալանավորի բաժին է հասնում 2քմ-ից պակաս տարածք, մինչդեռ համաձայն ՀՀ օրենսդրության, ինչպես նաև միջազգային չափանիշների պետք է հատկացվի առնվազն 4քմ տարածք։ Գերբնակեցումը առաջացնում է առողջահոգեբանական խնդիրներ, թթվածնային քաղց, առողջության վատթարացում, հոգեկան լարվածություն և կոնֆլիկներ։ Այս պայմանները Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից որակվում են որպես դաժան կամ անմարդկային, արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունք, առանձին դեպքերում նաև խոշտանգում<a name="_ftnref5" href="#_ftn5">[5]</a>։</p><hr style="text-align: justify;" size="1" /><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn1" href="#_ftnref1">[1]</a> «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2006 թվականի ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսների գործունեության մասին», էջ 66</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn2" href="#_ftnref2">[2]</a> «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 175</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn3" href="#_ftnref3">[3]</a> «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 167</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn4" href="#_ftnref4">[4]</a> ՀՀ ԱՆ քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ «ՀՀ ԱՆ Քրեակատարողական համակարգը 2008 թվականին հաշվետվություն», էջ 9</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn5" href="#_ftnref5">[5]</a><a href="/am/point-of-view/2010/07/26/statement" target="_blank">http://hra.am/am/point-of-view/2010/07/26/statement</a></p>
<p style="text-align: justify;">Ձերբակալված, կալանավորված անձանց, դատապարտյալների իրավունքները, ազատությունները և պարտականությունները սահմանվում են ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքով։</p><p style="text-align: justify;">Բացի այդ ձերբակալված անձին արգելանքի և կալանավորված անձին կալանքի տակ պահելու ընդհանուր սկզբունքները, պայմանները և կարգը, նրանց իրավունքները, դրանց ապահովման երաշխիքները, նրանց պարտականությունները, ինչպես նաև արգելանքից և կալանքից ազատելու կարգը սահմանվում են «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» ՀՀ օրենքով։</p><p style="text-align: justify;">Դատապարտյալի իրավական վիճակը, նրա իրավունքներն ու ազատություններն ապահովելու երաշխիքները, պատժի կատարման հետ միացված բժշկական բնույթի հարկադրանքի միջոցներ կիրառելու, առանձին պատժատեսակներ կատարելու, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու դեպքում փորձաշրջան նշանակելու և փորձաշրջանի ընթացքում վերահսկողություն իրականացնելու, ինչպես նաև պատժից ազատելու կարգը ամրագրված են ՀՀ քրեակատարողական օրենսգրքում։</p><p style="text-align: justify;">2004 թվականին ՀՀ արդարադատության նախարար ՔՀ-66-Ն հրամանով ստեղծվել է քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ։ Խմբում ընդգրկված են հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Խումբը վերահսկողությունն իրականացնում է քրեակատարողական հիմնարկներ և մարմիններ այցելություններ կատարելու և կատարված այցելությունների հիման վրա հաշվետվություններ՝ ընթացիկ, տարեկան, հրատապ, ներկայացնելու միջոցով։ </p><p style="text-align: justify;">Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական վերահսկողությունն իրականացվում է ՀՀ ոստիկանության  պետի 2005 թվականի հունվարի 14-ի Ա1-Ն հրամանով հաստատված ՀՀ ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից։</p><p style="text-align: justify;">ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարության հատուկ հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում մշտադիտարկում իրականացնելու նպատակով ձևավորվել է հասարակական դիտորդների խումբ, որի գործունեության կարգը հաստատվել է ՀՀ ԿԳՆ 493-Ն հրամանի համաձայն։</p><p style="text-align: justify;">Խմբի գործունեության նպատակներից է երեխայի իրավունքների պաշտպանության հասարակական մշտադիտարկման իրականացումը, հաստատություններում մարդու իրավունքների խախտումների բացահայտումը և կանխարգելմանն ուղղված առաջարկությունների ներկայացումը։</p><p style="text-align: justify;">Ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի կողմից առավել հաճախ հայտնաբերվող խախտումներից է մարդուն ՁՊՎ-ում օրենքով սահմանված 72 ժամից ավել պահելը, առանց կալանավորումը՝ որպես խափանման միջոց կիրառելու մասին դատարանի որոշման։ Նշված երևույթը հանդիսանում է ոչ միայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված նորմերի խախտում, այլև Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 9-րդ հոդվածով և Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով երաշխավորված ազատության և անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի խախտում<a name="_ftnref1" href="#_ftn1">[1]</a>։</p><p style="text-align: justify;">ՁՊՎ-ներում առաջնային խնդիրներից է բուժակի հաստիքի բացակայությունը<a name="_ftnref2" href="#_ftn2">[2]</a>։ «Ձերբակալված և կալանավորված անձանց պահելու մասին» օրենքի 21-րդ հոդվածի համաձայն ձերբակալված անձի մոտ մարմնական վնասվածք հայտնաբերելու դեպքում ձերբակալվածներին պահելու վայրի բուժաշխատողը անհապաղ կատարում է բուժզննություն, որին կարող է մասնակցել ձերբակալված անձի ընտրած բժիշկը: </p><p style="text-align: justify;">Օրենքը ավելի քան հստակ սահմանել է ՁՊՎ-ում աշխատող բժշկի անհրաժեշտությունը, սակայն փաստացի մինչ օրս ՁՊՎ-ում բուժակ չի աշխատում, առաջին բուժօգնությունը թողնվում է օրվա հերթապահ ոստիկանի վրա, ով չունի բժշկական տարրական գիտելիքներ, հետո էլ շտապօգնության աշխատակազմի վրա<a name="_ftnref3" href="#_ftn3">[3]</a>։</p><p style="text-align: justify;">Քրեակատարողական հիմնարկներում ազատազրկվածների նկատմամբ վատ վերաբերմունքի դրսևորումները դժվար բացահայտելի են։  Դիտորդների խմբի կողմից բացահայտված վատ վերաբերմունքի դեպքերում հիմնարկի կողմից չեն գրանցվում հատուկ միջոցների կիրառման դեպքերը (ձեռնաշղթաներ, մահակներ և այլն), իսկ բուժանձնակազմը չի գրանցում ազատազրկվածների ստացված վնասվածքները։ Ազատազրկվածները հիմնականում դժվարությամբ են բողոքներ կամ տեղեկություններ տրամադրում իրենց կամ այլ անձանց նկատմամբ կիրառված բռնությունների վերաբերյալ<a name="_ftnref4" href="#_ftn4">[4]</a>։   </p><p style="text-align: justify;">Վերջին տարիներին քրեակատարողական հիմնարկներում նկատվում է գերբնակեցվածություն։ Յուրաքանչյուր կալանավորի բաժին է հասնում 2քմ-ից պակաս տարածք, մինչդեռ համաձայն ՀՀ օրենսդրության, ինչպես նաև միջազգային չափանիշների պետք է հատկացվի առնվազն 4քմ տարածք։ Գերբնակեցումը առաջացնում է առողջահոգեբանական խնդիրներ, թթվածնային քաղց, առողջության վատթարացում, հոգեկան լարվածություն և կոնֆլիկներ։ Այս պայմանները Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից որակվում են որպես դաժան կամ անմարդկային, արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունք, առանձին դեպքերում նաև խոշտանգում<a name="_ftnref5" href="#_ftn5">[5]</a>։</p><hr style="text-align: justify;" size="1" /><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn1" href="#_ftnref1">[1]</a> «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2006 թվականի ապրիլ-հոկտեմբեր ամիսների գործունեության մասին», էջ 66</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn2" href="#_ftnref2">[2]</a> «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 175</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn3" href="#_ftnref3">[3]</a> «ՀՀ Ոստիկանության համակարգի ձերբակալված անձանց պահելու վայրերում հասարակական դիտորդների խմբի 2010 թվականի գործունեության մասին», էջ 167</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn4" href="#_ftnref4">[4]</a> ՀՀ ԱՆ քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խումբ «ՀՀ ԱՆ Քրեակատարողական համակարգը 2008 թվականին հաշվետվություն», էջ 9</p><p style="text-align: justify;"><a name="_ftn5" href="#_ftnref5">[5]</a><a href="/am/point-of-view/2010/07/26/statement" target="_blank">http://hra.am/am/point-of-view/2010/07/26/statement</a></p>

>>



  • Էլեկտրոնային մոնիթորինգ. այլընտրանք ազատազրկմանը

    14.06.2016 | Տեսանկյուն
    «Էլեկտրոնային մոնիթորինգը» ժամանակակից տեխնիկայի և տեխնոլոգիաների միջոցով հսկողությունն է քրեական արդարադատության գործընթացում ներգրավված անձի գտնվելու վայրի, տեղաշարժի և վարքագծի նկատմամբ: Մոնիթորինգը սովորաբար իրականացվում է անձին ամրակցված հատուկ սարքավորման միջոցով:

  • Վարսահարդարման դասընթաց կին դատապարտյալների համար

    06.06.2016 | Նորություններ
    «Ավելի բարենպաստ պայմանների ստեղծում նախկին կին դատապարտյալների վերաինտեգրման համար» ծրագրի նպատակն է փակ հաստատությունում գտվող կանանց աջակցել մասնագիտություն ձեռքբերելու և պատիժը կրելուց հետո զբաղվածություն և կայուն եկամուտ ունենալու հարցում:

  • ԱԺ-ն ընդունեց «Պրոբացիայի մասին» օրենքի նախագիծը՝ կից փաթեթով

    18.05.2016 | Նորություններ
    Պրոբացիայի ծառայության ստեղծմամբ ակնկալվում է, որ կկրճատվի կրկնահանցագործությունը, կբեռնաթափվեն քրեակատարողական հիմնարկները, ինչը պետության և հասարակության համար շահավետ է ոչ միայն սոցիալական, այլև՝ ֆինանսական տեսանկյունից:

  • Ինչո՞ւ բարեփոխել. բանտերի կառավարման բրիտանացի փորձագետի տեսակետը

    14.04.2016 | Տեսանկյուն
    Բանտերի կառավարման փորձագետ Ֆիլիպ Թեյլորը, ով 35 տարի աշխատել է քրեակատարողական համակարգում, խոսում է ազատազրկման բացասական հետևանքների, պատժողական քաղաքականության փոփոխման և վերականգնողական արդարադատության կարևորության մասին:

  • Անհրաժեշտ է իրական երկխոսություն պետության և քաղհասարակության միջև

    16.03.2016 | Տեսանկյուն
    ՔՀԻ իրավաբան Աննա Մելիքյանը հորդորել է ԵՄ-ին սահմանել ավելի հստակ չափորոշիչներ ՀՀ կառավարությանը տրամադրվող բյուջետային աջակցության ծրագրի շրջանակներում արձանագրված առաջընթացը կամ դրա բացակայությունը օբյեկտիվ գնահատելու համար: Նա նաև կոչ է արել հետևողական լինել հանրային մասնակցության իրական, այլ ոչ թե ձևական ապահովման հարցում:

  • Վարդգես Գասպարիին կալանավորվելու որևէ հիմք չկա

    25.02.2016 | Տեսանկյուն
    Իրավապաշտպանները անհիմն են համարում քաղաքացիական ակտիվիստ Վարդգես Գասպարիի խափանման միջոց ստորագրությունը կալանավորմամբ փոխելու որոշումը: Որոշումը կայացվել է Գասպարիի և նրա ներկայացուցիչների բացակայությամբ, ինչն օրենքի խախտում է:

  • Հայաստանում պրոբացիայի ծառայության ստեղծման հիմնավորումներ

    20.02.2016 | Տեսանկյուն
    Պրոբացիայի ծառայությունը նաև տնտեսապես է արդյունավետ: Հանցագործություն կատարելով՝ անձն արդեն իսկ որոշակի վնաս է հասցնում պետությանը, իսկ ազատազրկմամբ ոչ միայն չի հատուցվում այդ վնասը, այլև հասարակությունը շարունակում է հարկեր վճարել պետությանը, որպեսզի վերջինս պահի դատապարտյալներին:

  • Ոստիկանի նկատմամբ բռնություն գործադրելու մեղադրանքը՝ հավաքները ճնշելու միջոց. ՔՀԻ և FIDH

    13.02.2016 | Դիրքորոշում
    Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիան (FIDH) և Հայաստանում FIDH-ի անդամ Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ (ՔՀԻ) ՀԿ-ն մտահոգություն են հայտնում «Նոր Հայաստան» շարժման անդամ Գևորգ Սաֆարյանի գործի կապակցությամբ, որը ոստիկանության կողմից օրենքի չարաշահման ակնառու օրինակ է և ակտիվիստի վրա ճնշում գործադրելու նպատակ ունի:

  • Մեկնարկել է ՔՀԻ-ի «Աջակցություն Հայաստանում Պրոբացիայի ծառայության ստեղծմանը» ծրագիրը

    11.02.2016 | Նորություններ
    Ծրագրի նպատակն է այլընտրանքային պատիժների կիրառման արդյունավետությունը բարձրացնելու միջոցով նպաստել Հայաստանում լիարժեք գործող Պրոբացիայի ծառայության ստեղծմանը: Ծրագրի հիմնական խնդիրներից է հեշտացնել իրավախախտում կատարած անձանց վերականգնումը և վերասոցիալականացումը, ինչպես նաև...

  • Նախորդ
  • Հաջորդ